Petrus Ký Nỗi oan thế kỷ – Tùng Phong

XE4R2313Từng được đánh giá là “thần đồng”, nhà “bác ngữ học” thông thạo 26 thứ tiếng, tấm gương về khả năng tự học, còn được Le Biographe vinh danh là một trong 18 văn hào thế giới trong năm, thế nhưng trải hơn trăm năm, chịu sự chi phối của bối cảnh lịch sử, cuộc đời của Trương Vĩnh Ký cũng lắm thăng trầm, có lúc ông được vinh danh, có khi lại bị phê phán.

Petrus Ký tức Trương Vĩnh Ký sinh ngày 6/12/1837 tại họ đạo Cái Mơn, thuộc xã Vĩnh Thanh, tổng Minh Lý, huyện Tân Minh, tỉnh Vĩnh Long, nay là huyện Chợ Lách, tỉnh Bến Tre. Năm 21 tuổi đoạt giải thưởng của Thống đốc Anh (Thuộc địa Mã Lai) cho luận văn viết bằng tiếng Latin khi đang theo học tại Đại chủng viện Penang. Năm 26 tuổi làm phiên dịch cho sứ đoàn Phan Thanh Giản qua Paris thương thuyết với triều đình Napoléon III. Trong chuyến đi này Trương Vĩnh Ký nhận viết bài báo khoa học cho tạp chí Hội Địa lý Paris, trở thành hội viên thông tấn của Hội Nhân chủng học Pháp. Năm 32 tuổi làm chủ bút người Việt đầu tiên của tờ Gia Định báo (tờ công báo bằng chữ quốc ngữ đầu tiên ở Việt Nam). Năm 39 tuổi được làm hội viên Hội Á châu (Société Asiatique). Cũng năm này Trương Vĩnh Ký là người Việt Nam duy nhất được cử vào làm thành viên Hội đồng thị xã Sài Gòn (Conseil de la commune de Saigon). Trương Vĩnh Ký đã dịch, soạn, viết ra hàng trăm tác phẩm thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau trong suốt cuộc đời.

Chính bởi một Trương Vĩnh Ký, một người con Nam Bộ chính gốc, nhiều tài năng nhưng cũng lắm bấp bênh trong cuộc đời, mà học giả Nguyễn Đình Đầu – một nhà nghiên cứu nổi tiếng trong lĩnh vực địa lý học lịch sử Việt Nam hiện nay – đã dày công nghiên cứu về Petrus Ký, thu thập được nhiều tư liệu về Trương Vĩnh Ký trong Thư viện Hội Nghiên cứu Đông Dương (Société des Études indochinoises), Trung tâm lưu trữ Hội Thừa sai Paris (Société des Missions étrangères de Paris), đồng thời cũng đã dịch, chú thích, xuất bản một số tác phẩm của Trương Vĩnh Ký như Cổ Gia Định phong cảnh vịnh, Gia Định thất thủ, Kim Gia Định phong cảnh vịnh, Tiểu giáo trình địa lý Nam Kỳ, Ký ức lịch sử về Sài Gòn và vùng phụ cận. Trên cơ sở chuẩn bị nhiều năm, học giả Nguyễn Đình Đầu xuất bản một công trình như một hồ sơ Trương Vĩnh Ký mang tên Petrus Ký – Nỗi oan thế kỷ.

Là một bộ hồ sơ tái hiện gần như đầy đủ về cuộc đời, con người, sự nghiệp, những khen chê, ca tụng phê phán về một nhà bác học hàng đầu Việt Nam được thế giới vinh danh từ rất sớm. Lần theo từng trang hồ sơ, người đọc sẽ có cơ hội tiếp cận với rất nhiều tư liệu mới về thân thế và cuộc đời của Trương Vĩnh Ký. Trước đây khi viết về cuộc đời Trương Vĩnh Ký đã có Bouchot và Bằng Giang. Thế nhưng trong hồ sơ này Nguyễn Đình Đầu đã bổ sung thêm nhiều tư liệu mới đó là: tiểu sử về Cố Long mà Bouchot không biết là ai; là thư viết tay dài 11 trang giấy khổ A4 Trương Vĩnh Ký gửi tới các bạn học ở Penang ngày 4/2/1859 kể về tình hình bắt đạo ở Nam Kỳ sau khi liên quân Pháp – Tây Ban Nha đánh phá Đà Nẵng; là thư trao đổi giữa Trương Vĩnh Ký và Đại tá Hải quân Ariès, chỉ huy trưởng đạo quân chiếm đóng Sài Gòn, vào hai ngày 21/5/1861 và 28/5/1861. Trương Vĩnh Ký chỉ nhận làm những việc theo lương tâm mình và nghỉ việc bất cứ khi nào thấy không còn thích hợp. Cho nên Ariès không đề nghị Trương Vĩnh Ký làm thông ngôn… Phát hiện tư liệu nhỏ này, song quan trọng để đính chính điều mà Bouchot và Bằng Giang cũng nhiều tác giả khác cho rằng ngay từ khởi đầu Trương Vĩnh Ký luôn vui lòng nhận hợp tác với Pháp không hề đặt điều kiện gì, nhất là những điều kiện về lương tâm!

Tiếp theo sẽ là sự nghiệp trước tác của Trương Vĩnh Ký. Theo thống kê của hai tác giả Khổng Xuân Thu và Bằng Giang trước đây thì Trương Vĩnh Ký có tổng cộng 118 tác phẩm của Trương Vĩnh Ký, trong số đó một số các tác phẩm viết bằng tiếng Pháp vẫn chưa được dịch ra tiếng Việt. Ở đây độc giả sẽ được nhìn thấy khoảng 30 bìa sách trong số 55 bìa sách đã được in theo phương tiện tipô và do chính Trương Vĩnh Ký trình bày. Đồng thời cũng được tiếp cận nội dung năm tác phẩm tiêu biểu: Tiểu giáo trình địa lý Nam kỳ, Chuyến đi Bắc kỳ năm Ất Hợi, Chuyện đời xưa lựa nhón lấy những chuyện hay và có ích, Chuyện khôi hài, “Việc xây dựng thành cũ Sài Gòn” trích từ Ký ức Lịch sử về Sài gòn và vùng phụ cận

Ngoài ra còn những bài viết cho tạp chí và sách viết chung của Trương Vĩnh Ký như Tổng và xã thôn dưới thời đầu thuộc địa; Phong tục tập quán của người An Nam; Lược truyện vương quốc Khơ me hay Căm bốt; Chữ viết ở An Nam; Kiến vàng và kiến hôi; Hạ và gỗ để nhuộm; Các loại tre và mây ở Nam kỳ; Chú giải về các loại tầu thuyền của An Nam; Rau câu; Ủy ban nông công Nam kỳ. Các bài viết trong phần này đều được dịch mới được đăng trên các tạp chí Hội địa lý Paris, Tập san Đông phương và Ký Kỳ, Tạp chí Ủy ban Nông công Nam Kỳ, tạp chí Hội Nghiên cứu Đông Dương… Căn cứ vào nội dung các bài viết (đều viết bằng tiếng Pháp), chứng tỏ ông là người khai thông các bộ môn: Việt Nam học, Dân tộc học, Nam bộ học, Sài Gòn học…

Để hiểu rõ về con người, tư tưởng của Trương Vĩnh Ký, hẳn là độc giả sẽ không thể bỏ qua phần tiếp theo, được coi là phần chính và rất quan trọng của hồ sơ, đó là khoảng 17 bức thư từ được dịch mới, là trao đổi của Trương Vĩnh Ký với với hàng loạt các nhân vật, nhân sĩ như: Bộ trưởng Pháp Paul Bert từng là Tổng trú sứ An Nam, Paulin Avial tạm quyền Tổng trú sứ Trung và Bắc kỳ thay cho Paul Bert, cho đến Phó đô đốc hải quân, Đô đốc Hải quân. Bác sĩ và chính trị gia, nhà báo, nhà địa chất và khoáng vật học. Quyền thống đốc Nam kỳ, vua Đồng Khánh, từ đó giúp ta hiểu rõ tư tưởng lập trường của Trương Vĩnh Ký.

Một điều đặc biệt nữa mà hẳn bạn đọc sẽ rất bất ngờ và ngạc nhiên khi Trương Vĩnh Ký còn sinh thời ông từng được rất nhiều tác giả ngoại quốc Pháp hay Anh, các tạp chí viết bài khen tặng, nhưng không có bài, lời khen nào của tác giả Việt Nam. Điển hình như: Tạp chí Hội Địa lý pháp đánh giá Trương Vĩnh Ký là người có kiến thức sâu sắc và biết nhiều ngôn ngữ. Tạp chí De Illistrated London (1863): “Petrus Ký chưa tới 25 tuổi, ngoài tiếng Nam là tiếng mẹ đẻ, ông còn nói và viết thông thạo được tiếng Latin, Pháp, Tây Ban Nha, Anh, Trung Hoa, Mã Lai, Cao Mên và Xiêm La. Ông không những là một nhà bác học đầu đàn, mà còn là một nhân vật thông hiểu tường tận phong tục Âu Tây.” Hay Viện sĩ Hàn lâm Ernest Renan nhận định về sách Lịch sử An Nam của Trương Vĩnh Ký: “Ông Trương Vĩnh Ký vừa trình bầy cho chúng ta một cách thật rõ ràng về tư duy của người An Nam đối với lịch sử nước mình. Người ta ngạc nhiên thấy trong tập sách nhỏ của ông một não trạng minh bạch, một tinh thần vô tư ít thấy bên Á Đông. Nhiều quốc gia Âu châu không có được một cuốn tóm lược hoàn hảo như sách của ông Trương Vĩnh Ký cho các trường tiểu học của mình”.

Trong tập hồ sơ này, người đọc cũng nắm được một cách tổng quan về các sách báo viết về Trương Vĩnh Ký từ khi ông qua đời đến năm 1945, từ 1945 đến 1975, rồi từ khi Việt Nam thống nhất đến nay. Ở đó người đọc sẽ biết đến những nhận định, đánh giá của các học giả đương thời về từng thời kỳ khác nhau sẽ có những thay đổi khác nhau, có người khen hết lời, vinh danh Trương Vĩnh Ký là nhà bác học trên nhiều lĩnh vực, nhưng cũng có những lời phê phán sâu cay, nói Trương Vĩnh Ký là tay sai bán nước, là tên vụ lợi theo chủ nghĩa thực dân. Và cũng trong phần này, người đọc cũng sẽ nhận ra sự khác biệt trong nhận định về Trương Vĩnh Ký qua từng vùng mà cũng có những khác nhau. Kể từ khi Việt Nam thống nhất đến nay, về Trương Vĩnh Ký cũng đã có nhiều nhận định khác nhau, nhìn nhận đánh giá một cách khách quan hơn về Trương Vĩnh Ký, sự quan tâm về Trương Vĩnh Ký cũng nhiều hơn, chứng tỏ cho những việc đó là rất nhiều hội thảo, bài viết cũng đã được tổ chức và đăng tải đều đánh giá cao những cống hiến văn hóa, những di sản ông để lại, đồng thời bày tỏ sự cảm thông với những uẩn khúc trong thời gian cộng tác với Pháp, coi ông là một học giả uyên bác, một nhà bác học.

Nhìn lại toàn bộ tập hồ sơ dày dặn về Trương Vĩnh Ký, người đọc có thể dễ dàng nhận thấy rất nhiều những phát hiện tư liệu mới, những phần dịch mới mà tác giả Nguyễn Đình Đầu đã cũng cấp cho độc giả, chứ không chỉ đơn thuần là tập hợp tư liệu và giới thiệu lại một cách đơn thuần. Đó là phát hiện tư liệu mới về con người Cố Long, người có ảnh hưởng rất nhiều với Trương Vĩnh Ký từ thời niên thiếu đến khi trưởng thành. Đồng thời cũng thấy ảnh hưởng của Trương Vĩnh Ký trong tác phẩm của Cố Long viết về lịch sử Việt Nam với những tư liệu bằng chữ Hán. Hay hai bức thư của Ariès gửi đô đốc Charner về vụ Trương Vĩnh Ký đặt điều kiện chỉ nhận việc thông ngôn theo lương tâm mình và thấy việc trái với lương tâm thì bỏ việc bất cứ lúc nào! Hay phát hiện cuốn sách cổ La Cochinchine en 1878 (Tình hình Nam Kỳ năm 1878) trong đó Trương Vĩnh Ký viết hàng trăm trang về lịch sử, hành chính, phong tục tập quán, tôn giáo, dụng cụ đo đong như cái thước ta dài 0,42 mét… Hay những bức thư Trương Vĩnh Ký gửi cho các bạn học ở Penang ngày 4/2/1859, bằng tiếng La tinh, chữ viết tay rất đẹp dài 11 trang trên giấy khổ A4 nói về tình hình cấm đạo ở Nam Kỳ. Những phát hiện tuy nhỏ, nhưng góp được một phần làm rõ điều kiện của Trương Vĩnh Ký hợp tác với Pháp và thêm chút ít trong phần trước tác của Trương Vĩnh Ký…

Cuốn sách của học giả Nguyễn Đình Đầu, Petrus Ký nỗi oan thế kỷ tính đến thời điểm này là một công trình tổng hợp và đầy đủ nhất về con người, cuộc đời, sự nghiệp tuyển chọn của Trương Vĩnh Ký và đặc biệt các các sách, báo nghiên cứu, phê bình Trương Vĩnh Ký kể cả khen và chê, đều được sắp xếp theo một trình tự thời gian để người đọc tiện theo dõi. Đây là một công trình tổng hợp có giá trị về Trương Vĩnh Ký, cung cấp một hệ thống tư liệu khá đầy đủ và khách quan với nhiều góc nhìn khác nhau, cho tất cả các nhà khoa học trên mọi lĩnh vực muốn nghiên cứu sâu về nhà bác học Trương Vĩnh Ký.

Advertisements

Published by

npv

Một con sông sắp cạn dòng

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s