Phong cách sử Tạ Chí Đại Trường – Tùng Phong

chuyen phiem su hoc.u335.d20160712.t112657Nhân dịp mới đây Công ty Sách Nhã Nam cho xuất bản và phát hành cuốn sách Chuyện phiếm sử học – tập hợp ghi chép đa dạng những năm cuối đời của Tạ Chí Đại Trường. Bài viết này như một lời tri ân đối với Tạ Chí Đại Trường, với những gì ông đã đóng góp cho giới sử học trong và ngoài nước.

Tạ Chí Đại Trường sinh ngày 21-6-1938 tại Nha Trang, quê gốc ở Bình Định. Ông bắt đầu công việc nghiên cứu sử liệu Việt Nam từ trước 1975. Các công trình của ông được giới sử học trong và ngoài nước đánh giá cao, không phải chỉ bởi sự công phu, cẩn thận, tỉ mỉ khi xử lý tư liệu mà quan trọng hơn là cách nhìn nhận, đánh giá của ông về lịch sử Việt Nam có rất nhiều điều mới mẻ, nhiều kiến giải quan trọng, tạo nên một “phong cách sử học” riêng. Có thể kể đến một vài tác phẩm tiêu biểu của ông được xuất bản ở Việt Nam gần đây như Những bài dã sử Việt (2009), Người lính thuộc địa Nam Kỳ 1861 – 1945 (2011), Lịch sử nội chiến ở Việt Nam từ 1771 đến 1802 (2012), và Thần, người và đất Việt (2014).

Đọc các bài viết, tác phẩm của Tạ Chí Đại Trường, người đọc thấy ở đó một giọng văn nghiêm túc, câu chữ khúc chiết mà cô đọng, ngôn từ chuẩn xác mà phong phú. Cùng cách viết khi thì châm biếm sâu cay, lúc lại hóm hỉnh dí dóm. Dựa trên nguồn sử liệu quốc sử chính thống cùng các tư liệu liên ngành, qua góc nhìn mới mẻ, không đi theo lối mòn của các sử gia thời xưa hoặc chịu ảnh hưởng của chính trị, các tác phẩm của ông gần gũi, đi vào những vấn đề vô cùng “gai góc” hoặc rất đỗi “bình dị”. Từ chuyện nội chiến ở Việt Nam giai đoạn 1771-1802 đến hình ảnh người lính Nam kỳ 1861-1945, đến chuyện sex qua các triều đại và quyền lực của đồng tiền, thần tiền.

Trở lại với tác phẩm gần đây nhất của ông là Chuyện phiếm sử học, ở đó có những bài viết đã từng xuất bản, những bài viết mà ông vô cùng tâm đắc, trong đó có “Sex và triều đại”. Sex là chuyện bình thường, là thứ thuộc về bản chất của con người. Đâu đó trong sách quốc sử người ta vẫn thấy những đoạn văn phẩm bình ông vua dâm loạn, mê đắm tửu sắc, đám hoàng hậu thứ phi, nô tì thái giám… thế nhưng theo Tạ Chí Đại Trường, những điều về sex được ghi trong quốc sử lại chỉ nhắm mục đích biện minh cho một lý thuyết sử học thiên về đạo lý chính trị, được dạy dỗ từ các bậc thầy Khổng Nho, càng xa cỗi gốc càng nghiêng về một tinh thần nghiêm túc thánh giáo, xa rời đến mực khinh ghét một sinh hoạt cơ bản nhất của con người, vốn là đầu mối của sự tồn tại, phát triển, điều mà những người đại diện thánh giáo này vẫn thực hiện thường xuyên, và dân chúng dưới quyền họ lại đưa lên thành tôn giáo, hay ít ra là một tín ngưỡng sâu đậm trong tâm hồn với những bằng cớ vật chất không thể chối cãi.

Hay gần gũi hơn là chuyện thần tiền, tiền thần. Ở Sài Gòn mọi người sẽ thường thấy một nhân vật được thờ cúng rất dễ nhầm lẫn với ông địa, đó là ông thần tài. Bởi cả hai đều đem lại ứng nghiệm cho lời cầu xin thỏa mãn phúc lợi của mọi người. Ông thần tài với thân hình mập mạp, cái bụng tròn trịa đã đem tiền bạc đến cho bà bán xôi, đã chỉ trúng số đề cho các tay con. Ông ngồi chễm chệ theo xe bán bánh mì, xe nước mía… Tiền bạc vốn là thứ thiết yếu, nên từ một chính trị gia từng viết ngàn lời kinh điển, muôn vạn ngôn thư bài bác mê tín dị đoan, đến khi mở quán cà phê, cũng nhường một góc nhà quý báu cho tài thần ngồi với tờ giấy hồng điều, bát nhang, ly nước…

Một điểm nhấn khác trong cuốn sách Chuyện phiếm sử học là tập họp một Bài-ba-tập-ngẫu-hứng về triều Trần: 1/ “Hành trình khởi phát của một anh hùng” nhìn từ một cá nhân, Trần Quốc Tuấn; 2/ “Nhà ta: người Miền Dưới” như lời nhận định từ bên trong về một tập đoàn tông tộc; 3/ “Ả Trần, Mai Kiện, Hồi Hột – Phía khuất của sử-được-ký” đặt vấn đề một giai đoạn lịch sử (triều đình) Việt Nam trong tính chất quốc tế của khu vực. Lịch sử triều Trần, lịch sử thời đại này, xứng đáng được hưởng một lối nhìn khác, không giản dị như của sử thần xưa về một triều đại riêng biệt, hay của sử gia mang tinh thần dân tộc chủ nghĩa được nâng cấp lên đến đỉnh cao trong cuộc chiến vừa qua mà thật ra vẫn loay hoay trong một khung cửa hẹp.

Có thể thấy hầu hết các công trình, những bài viết nghiên cứu về lịch sử Việt Nam của học giả Tạ Chí Đại Trường đều xuất phát từ văn hóa Việt Nam – một góc nhìn vô cùng rộng lớn – bởi lịch sử là một phần quan trọng của văn hóa quốc gia. Lịch sử chính là đời sống, là những gì chuyện hằng ngày xảy ra trong cuộc sống của một cá nhân, một quốc gia. Chính bởi cách tiếp cận khác lạ, không đi theo lối mòn nên các tác phẩm của ông thường gây nhiều tranh luận. Nhưng cũng nhờ cách tiếp cận đặc biệt đó nên công trình của ông luôn mang phong cách độc đáo, với những phát hiện sắc sảo và quan điểm độc đáo. Tạ Chí Đại Trường không né tránh, không lặp lại, luôn minh danh và sẵn sang chịu trách nhiệm về những kiến giải lịch sử của mình, bất chấp những khó khăn trực tiếp do biến động thời cuộc gây nên.

Đây cũng chính là lý do khiến các công trình sử học của ông được đông đảo công chúng nhiệt tình đón nhận. Nhờ những đóng góp đối với sử học nước nhà, nên ông được trao Giải thưởng Văn hóa Phan Chu Trinh năm 2014. Tạ Chí Đại Trường định cư tại Mỹ từ năm 1994 và qua đời tại Sài Gòn năm 2016.

Đánh giá về Tạ Chí Đại Trường, Nguyên Ngọc viết:  “Tạ Chí Đại Trường là một ngòi bút thực thụ. Mỗi tác phẩm lịch sử của ông đều thật sự là một tác phẩm văn học đáng giá.” Hay Nguyễn Gia Kiểng nhận định: “Khi chúng ta đọc các tác phẩm của Tạ Chí Đại Trường, chúng ta thấy có một sự tìm kiếm sự thật rất là công phu, có sự nhận định và lý luận rất thẳng thắn. Nó khác với các quan điểm của các sử quan ngày trước, và đến mãi sau này nữa, là dùng lịch sử như là một dụng cụ để củng cố chế độ đương quyền…”

Mong rằng các tác phẩm của Tạ Chí Đại Trường – nhà sử học mẫu mực của miền Nam – sẽ tiếp tục được xuất bản và phổ biến rộng khắp đến các nhà nghiên cứu trong thời gian tới.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s