Sốc: Từ phương pháp tra tấn đến mô hình kiến thiết hủy diệt – Thanh Huệ

DSC06269NNKT cám ơn bạn Thanh Huệ đã bỏ công review cuốn sách khó nhằn Sốc – sự trỗi dậy của chủ nghĩa tư bản thảm họa của tác giả Naomi Klein

 “Họ đã cố tìm cách xóa bỏ rồi tái tạo tôi.” Những lời này của Gail Kastner nghe như lời thoại trong một bộ phim khoa học viễn tưởng, nhưng lại là một thực tế thật đến mức hãi hùng không chỉ với những đối tượng trong nghiên cứu về tra tấn của CIA, mà còn với các quốc gia trải qua công cuộc cưỡng chế tái lập với khởi đầu là những thảm họa. Cốt lõi của chủ nghĩa thảm họa này được nhà báo Naomi Klein phân tích chi tiết trong cuốn sách Sốc bằng những ví dụ từ chế độ độc tài Chile cho đến New Orleans sau bão Katrina, nhưng điển hình ám ảnh nhất chính là Iraq, câu chuyện trùng hợp đến lạ kỳ với câu chuyện của Gail Kastner.

Gail Kastner đã thay đổi hoàn toàn chỉ trong một vài tháng điều trị chứng lo âu với bác sĩ Cameron. Bệnh án của bà chuyển biến từ những đánh giá tích cực như “vui vẻ”, “hòa đồng”, “gọn gàng” đến “ranh ma, hằn học và rất hung hãn”. Đây không gì khác hơn là kết quả từ phương pháp của Cameron, một phương pháp ngoài lạm dụng các loại thuốc trong thời gian dài còn dựa vào việc gây sốc điện gấp tám lần mức tiêu chuẩn.

Phương pháp sốc điện liều cao để lại một vết hằn suốt cuộc đời Gail: mất trí nhớ. Đây thậm chí không được Cameron coi là tác dụng phụ không mong muốn, mà ngược lại, chính là “giá trị cốt yếu” trong liệu pháp của ông. Cameron muốn xóa bỏ toàn bộ quá trình phát triển của bệnh nhân, đưa tâm trí họ về trạng thái trắng trơn, để từ đó có thể thiết lập những mẫu hành vi mới – biến họ thành những con người mới sau khi xóa bỏ con người vốn có của họ bằng sốc.

Tương tự như ký ức, những vật dụng mang tính cá nhân cũng mang tính quyết định với bản ngã con người, và vì vậy cần bị chà đạp trong quá trình triệt hạ bản tính con người khi tra tấn. Nhân dân Iraq đã phải trải qua cảnh tượng này khi những công trình văn hóa lịch sử của họ bị hủy diệt, từ hiện vật trong Bảo tàng Quốc gia, sách vở trong Thư viện Quốc gia đến Kinh Koran ở Bộ Tôn giáo đều mất hoặc hư hại. Những cuộc cướp phá này có thể không do phía Mỹ gây ra, nhưng chắc chắn Mỹ đã không bỏ lỡ cơ hội mà tình huống này đem lại khi án binh bất động để việc đó xảy ra, sau đó nhập khẩu hàng hóa và văn hóa tràn lan. Kế hoạch là thay đổi Iraq từ trong ra ngoài.

Nhưng phương pháp gây sốc để tái tạo này, trong cả hai trường hợp, đều không thành công. Gail bước ra khỏi cuộc thí nghiệm của Cameron, và từ đó bà luôn bị ám ảnh bởi những ký ức rời rạc, rạn nứt, từ trong những cơn ác mộng đến những giây phút tỉnh táo bị gián đoạn bởi những mảnh vụn hồi tưởng. Tâm trí bà không trở thành một tấm bảng trắng, bà cũng không trở thành một con người mới. Tâm trí bà là một mớ hỗn độn, và bà là một người mang vết rạn xương sống và không thể thoát khỏi bóng ma quá khứ.

Iraq thì sao? Với niềm tin một quốc gia đang bất ổn về chính trị cần được củng cố từ nền kinh tế trở đi, Mỹ đã nỗ lực xây dựng một thị trường tự do của chủ nghĩa tư bản ở Iraq, bắt đầu từ việc cho phép nhập khẩu thả cửa, và kết quả là gần như đã giết chết các doanh nghiệp Iraq. Xóa sổ để tái thiết, chỉ có điều thất bại của người dân địa phương dễ trở thành cái nôi cho chủ nghĩa khủng bố hơn là cho một nền kinh tế phát triển. Những công nhân buộc phải thôi việc trở thành nguồn nhân lực dồi dào, trong khi đó những ông chủ doanh nghiệp Iraq bị vùi dập thì đủ oán giận để đầu tư tài chính vào các phong trào này.

Về cơ bản, lý thuyết dùng trong việc kiến tạo một Gail Kastner mới hay một nước Iraq mới không đếm xỉa gì đến con người vốn là Gail Kastner hay đất nước vốn là Iraq đã có sẵn ở đó. Những nỗ lực xóa đi cái bản thể vốn có chỉ tạo ra một bãi chiến trường, chứ không bao giờ tạo ra một cái nền trắng trơn để xây dựng lại từ đầu một con người hay một quốc gia. Nhưng người ta lại làm lợi từ trạng thái hỗn loạn này: Mỹ đã dễ dàng ăn chặn phần lớn lợi nhuận dầu mỏ của Iraq, một quốc gia mà 95% thu nhập đến từ dầu mỏ, chính là nhờ tình hình bất ổn mà liệu pháp sốc đã đẩy Iraq vào.

Chẩn đoán cuối cùng Gail Kastner nhận được trong đợt điều trị với Cameron là bà mắc tâm thần phân liệt với những biểu hiện của chứng cuồng loạn, tức là chứng lo âu của bà đã được “chữa trị” thành một chứng bệnh nghiêm trọng hơn rất nhiều. Còn cuộc tái thiết Iraq, thay vì tạo ra một nền kinh tế tự do phát triển cho đất nước này, chỉ sản xuất ra một mô hình chiến tranh và tái lập tư hữu làm giàu cho các doanh nghiệp Mỹ. Liệu pháp sốc – ở Iraq cũng như những trường hợp khác mà Naomi Klein phân tích, trong mọi ngóc ngách mà chủ nghĩa tư bản thảm họa đã quét qua – không phải một liệu pháp của sự tái tạo, mà chỉ có hủy diệt và hủy diệt.

Thanh Huệ

 

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s