Làm quen Triết học qua biếm họa – Ngô Bảo Châu

lam-quen-triet-hoc-qua-biem-hoa-01Lời giới thiệu và trích đăng cuốn “Làm quen triết học qua biếm họa” của Michael F.Patton và Kevin Cannon, bản dịch của Đỗ Trí Vương.

Bertrand Russel xác định vị trí của triết học là nằm ở đâu đó trong khoảng trống giữa thần học và khoa học. Giống như thần học, không thể trả lời những câu hỏi triết học đến tận cùng, hiểu biết của triết học luôn mang tính bất toàn. Mặt khác, giống như khoa học, triết học vận hành bằng lý trí và suy luận chứ không cho phép mình nương vào đức tin, mạc khải hay lý lẽ quyền lực. Nếu như khoa học chưa đưa ra được câu trả lời thích đáng cho những suy tư nguyên thuỷ của con người, thì những câu trả lời mà thần học đem đến ngày nay có vẻ không còn tính thuyết phục như trước đây. Vì thế mà dù cho câu trả lời của triết học thiếu tính xác quyết, nó thật cần thiết cho những ai còn ngay ngáy suy tư.

Nhà toán học ngày nay ít khi đọc trực tiếp sách của các tiền bối như Euler, Gauss … vì những khái niệm và định lý quan trọng của Euler và Gauss liên tục được tổng quát hoá và làm cho sáng, cho rõ hơn. Tính kế thừa trong triết học thì rất khác. Người đi sau đôi khi, thậm chí thường xuyên phủ định những gì người đi trước nói, nhưng bản thân sự phủ định đó thường không triệt để vì định đề triết học không có tính xác quyết tuyệt đối như toán học. Vì thế, học triết vẫn phải bắt đầu từ lịch sử triết học để qua đó, người học nắm bắt được những luận cứ cơ bản của những bộ óc triết lý theo dòng lịch sử. Chính những luận cứ đó, có lúc bổ trợ cho nhau, có lúc đối lập thậm chí mâu thuẫn với nhau, làm nên nền tảng của triết học.

Làm quen triết học qua biếm họa của Patton và Cannon là một quyển sách đáng yêu. Nó dành cho bất cứ ai còn có suy tư và băn khoăn về triết học. Các luận cứ cơ bản của các triết gia lớn được trình bày một cách giản dị, dễ hiểu, thoang thoáng hài hước mà càng đọc, người đọc càng bị cuốn hút hơn bởi những câu hỏi triết học. Các nhân vật, những bộ óc triết lý lớn của lịch sử, không xuất hiện theo trình tự thời gian, mà theo trình tự của những câu hỏi triết học. Continue reading Làm quen Triết học qua biếm họa – Ngô Bảo Châu

Advertisements

Làm quen Kinh tế học qua biếm họa – Tập 2: Kinh tế Vĩ mô – Lê Hồng Giang

lam-quen-kinh-te-hoc-qua-biem-hoa-tap-2-01Lời giới thiệu và trích đăng cuốn “Làm quen kinh tế học qua biếm họa, tập 2: Kinh tế Vĩ Mô, của Grady Klein & Tiến sĩ Yoram Bauman, bản dịch của Lê Khánh Toàn.

Hầu hết các giáo trình và khoá học kinh tế đều mặc định chia kinh tế học thành hai nhánh: vi mô và vĩ mô, với hàm ý vi mô cho từng cá thể còn vĩ mô cho cả nền kinh tế. Thực ra vi mô có thể coi là nền tảng chung của kinh tế học, vĩ mô theo nghĩa hẹp của từ này là một trong các nhánh chuyên sâu tương đương như kinh tế học tài chính, kinh tế học lao động, kinh tế học phát triển, kinh tế học môi trường… Bởi vậy, tập hai này dù có tên là kinh tế học vĩ mô, thực ra bao quát khá nhiều nhánh chuyên sâu khác sau khi một số nền tảng cơ bản đã được giới thiệu trong tập đầu.

Với kinh tế học vĩ mô theo nghĩa hẹp những khái niệm thường gặp trên báo chí như lạm phát, thất nghiệp, GDP được giải thích khá cặn kẽ thông qua những hình ảnh và lời thoại dí dỏm. Bằng cách giới thiệu hai trường phái vĩ mô chính có nhiều điểm đối nghịch: trường phái cổ điển và trường phái Keynes, Klein và Bauman đã khéo léo giải thích cho người đọc thấy tại sao các nhà kinh tế lại có thể có quan điểm rất khác nhau khi đối mặt cùng một vấn đề. Đỉnh điểm của sự khác biệt này là quan điểm về vai trò của nhà nước trong một nền kinh tế thị trường. Xét cho cùng kinh tế học vẫn là một ngành khoa học xã hội mà nhân sinh quan của các nhà kinh tế có vai trò rất lớn định hình quan điểm về thế giới quan của họ, không chỉ trong kinh tế học vĩ mô mà cả các vấn đề chính trị xã hội rộng hơn như bảo vệ môi trường, công bằng xã hội… Continue reading Làm quen Kinh tế học qua biếm họa – Tập 2: Kinh tế Vĩ mô – Lê Hồng Giang

Làm quen Kinh tế học qua biếm họa – Tập 1: Kinh tế Vi mô – Lê Hồng Giang

lam-quen-kinh-te-hoc-qua-biem-hoa-tap-1-01Lời giới thiệu và trích đăng cuốn “Làm quen kinh tế học qua biếm họa, tập 1: Kinh tế Vi Mô, của Grady Klein & Tiến sĩ Yoram Bauman, bản dịch của Lê Khánh Toàn.

Kinh tế có lẽ là một trong những khía cạnh xã hội được mọi người quan tâm nhiều nhất. Người ta có thể thờ ơ với chính trị, nghệ thuật, tôn giáo hay thậm chí khoa học, nhưng hiếm có ai không động chạm ít nhiều đến các vấn đề kinh tế mỗi ngày. Tuy vậy kinh tế học, ngành khoa học về kinh tế, lại không mấy phổ biến trong dân chúng và đôi khi cả trong giới trí thức.

Một ví dụ điển hình là dù một loại thuế đánh lên nhà sản xuất hay lên người tiêu dùng thì cuối cùng cả hai bên đều phải chia sẻ gánh nặng của sắc thuế đó. Vậy nhưng không ít người muốn nhà nước chỉ đánh thuế lên doanh nghiệp chứ không lên các sản phẩm họ mua hàng ngày. Những khiếm khuyết nhận thức về kinh tế như vậy có thể là hệ quả của sự thiếu vắng môn kinh tế học trong trường phổ thông mà đáng ra nó phải được chú trọng tương đương như lịch sử hay vật lý chăng?

Cuốn sách tranh này của hai tác giả Klein và Bauman sẽ giúp cho những ai muốn bổ sung kiến thức cơ bản về kinh tế học một cách nhanh gọn và nhẹ nhàng nhất. Yoram Bauman, một giáo sư kinh tế của đại học Washington được hàng triệu lượt xem trên YouTube và trình diễn ở khắp các trường đại học và câu lạc bộ hài trên toàn thế giới, kết hợp với họa sĩ truyện tranh Grady Klein đã chuyển tải những khái niệm và lý thuyết quan trọng nhất của kinh tế học qua những mẩu thoại và giải thích dí dỏm. Continue reading Làm quen Kinh tế học qua biếm họa – Tập 1: Kinh tế Vi mô – Lê Hồng Giang

Làm quen Thống kê học qua biếm họa – Vũ Hà Văn

lam-quen-thong-ke-hoc-qua-biem-hoa-01Lời giới thiệu và trích đăng cuốn “Làm quen thống kê học qua biếm họa” của hai tác giả Grady Klein & Tiến sĩ Alan Dabney, bản dịch của Nguyễn Hữu Thọ.

Viết sách toán cho nhà toán học đọc thì dễ, nhưng viết sách toán cho tất cả mọi người là một việc rất khó làm.

Lý do thứ nhất là bản thân toán học khô khan. Một câu chuyện có nội dung toán học mà ngộ nghĩnh đến mức khiến bạn phải cười tủm tỉm ư? Ít khi gặp lắm.

Lý do thứ hai là một phần rất lớn của toán học không liên quan trực tiếp đến cuộc sống ngày thường của chúng ta. Thường là chúng chẳng có một ứng dụng cụ thể nào mà bạn cần hay muốn quan tâm đến.

Quyển sách mà bạn đang cầm trên tay là một ngoại lệ hiếm hoi. Nó sẽ làm bạn cười, làm bạn ngạc nhiên, và quan trọng nhất, làm thay đổi cách bạn nhìn nhận cuộc sống và giúp bạn có những quyết định đúng đắn hơn. Bạn có thể hiểu rõ hơn nguyên tắc ước lượng trong các cuộc bầu cử hay một số nguyên lý đầu tư, hoặc lý giải tác hại của cờ bạc bằng cơ sở toán học. Continue reading Làm quen Thống kê học qua biếm họa – Vũ Hà Văn

Phong cách sử Tạ Chí Đại Trường – Tùng Phong

chuyen phiem su hoc.u335.d20160712.t112657Nhân dịp mới đây Công ty Sách Nhã Nam cho xuất bản và phát hành cuốn sách Chuyện phiếm sử học – tập hợp ghi chép đa dạng những năm cuối đời của Tạ Chí Đại Trường. Bài viết này như một lời tri ân đối với Tạ Chí Đại Trường, với những gì ông đã đóng góp cho giới sử học trong và ngoài nước.

Tạ Chí Đại Trường sinh ngày 21-6-1938 tại Nha Trang, quê gốc ở Bình Định. Ông bắt đầu công việc nghiên cứu sử liệu Việt Nam từ trước 1975. Các công trình của ông được giới sử học trong và ngoài nước đánh giá cao, không phải chỉ bởi sự công phu, cẩn thận, tỉ mỉ khi xử lý tư liệu mà quan trọng hơn là cách nhìn nhận, đánh giá của ông về lịch sử Việt Nam có rất nhiều điều mới mẻ, nhiều kiến giải quan trọng, tạo nên một “phong cách sử học” riêng. Có thể kể đến một vài tác phẩm tiêu biểu của ông được xuất bản ở Việt Nam gần đây như Những bài dã sử Việt (2009), Người lính thuộc địa Nam Kỳ 1861 – 1945 (2011), Lịch sử nội chiến ở Việt Nam từ 1771 đến 1802 (2012), và Thần, người và đất Việt (2014).

Đọc các bài viết, tác phẩm của Tạ Chí Đại Trường, người đọc thấy ở đó một giọng văn nghiêm túc, câu chữ khúc chiết mà cô đọng, ngôn từ chuẩn xác mà phong phú. Cùng cách viết khi thì châm biếm sâu cay, lúc lại hóm hỉnh dí dóm. Dựa trên nguồn sử liệu quốc sử chính thống cùng các tư liệu liên ngành, qua góc nhìn mới mẻ, không đi theo lối mòn của các sử gia thời xưa hoặc chịu ảnh hưởng của chính trị, các tác phẩm của ông gần gũi, đi vào những vấn đề vô cùng “gai góc” hoặc rất đỗi “bình dị”. Từ chuyện nội chiến ở Việt Nam giai đoạn 1771-1802 đến hình ảnh người lính Nam kỳ 1861-1945, đến chuyện sex qua các triều đại và quyền lực của đồng tiền, thần tiền.

Trở lại với tác phẩm gần đây nhất của ông là Chuyện phiếm sử học, ở đó có những bài viết đã từng xuất bản, những bài viết mà ông vô cùng tâm đắc, trong đó có “Sex và triều đại”. Sex là chuyện bình thường, là thứ thuộc về bản chất của con người. Continue reading Phong cách sử Tạ Chí Đại Trường – Tùng Phong

Petrus Ký Nỗi oan thế kỷ – Tùng Phong

XE4R2313Từng được đánh giá là “thần đồng”, nhà “bác ngữ học” thông thạo 26 thứ tiếng, tấm gương về khả năng tự học, còn được Le Biographe vinh danh là một trong 18 văn hào thế giới trong năm, thế nhưng trải hơn trăm năm, chịu sự chi phối của bối cảnh lịch sử, cuộc đời của Trương Vĩnh Ký cũng lắm thăng trầm, có lúc ông được vinh danh, có khi lại bị phê phán.

Petrus Ký tức Trương Vĩnh Ký sinh ngày 6/12/1837 tại họ đạo Cái Mơn, thuộc xã Vĩnh Thanh, tổng Minh Lý, huyện Tân Minh, tỉnh Vĩnh Long, nay là huyện Chợ Lách, tỉnh Bến Tre. Năm 21 tuổi đoạt giải thưởng của Thống đốc Anh (Thuộc địa Mã Lai) cho luận văn viết bằng tiếng Latin khi đang theo học tại Đại chủng viện Penang. Năm 26 tuổi làm phiên dịch cho sứ đoàn Phan Thanh Giản qua Paris thương thuyết với triều đình Napoléon III. Trong chuyến đi này Trương Vĩnh Ký nhận viết bài báo khoa học cho tạp chí Hội Địa lý Paris, trở thành hội viên thông tấn của Hội Nhân chủng học Pháp. Năm 32 tuổi làm chủ bút người Việt đầu tiên của tờ Gia Định báo (tờ công báo bằng chữ quốc ngữ đầu tiên ở Việt Nam). Năm 39 tuổi được làm hội viên Hội Á châu (Société Asiatique). Cũng năm này Trương Vĩnh Ký là người Việt Nam duy nhất được cử vào làm thành viên Hội đồng thị xã Sài Gòn (Conseil de la commune de Saigon). Trương Vĩnh Ký đã dịch, soạn, viết ra hàng trăm tác phẩm thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau trong suốt cuộc đời.

Chính bởi một Trương Vĩnh Ký, một người con Nam Bộ chính gốc, nhiều tài năng nhưng cũng lắm bấp bênh trong cuộc đời, mà học giả Nguyễn Đình Đầu – một nhà nghiên cứu nổi tiếng trong lĩnh vực địa lý học lịch sử Việt Nam hiện nay – đã dày công nghiên cứu về Petrus Ký, thu thập được nhiều tư liệu về Trương Vĩnh Ký trong Thư viện Hội Nghiên cứu Đông Dương (Société des Études indochinoises), Trung tâm lưu trữ Hội Thừa sai Paris (Société des Missions étrangères de Paris), đồng thời cũng đã dịch, chú thích, xuất bản một số tác phẩm của Trương Vĩnh Ký như Cổ Gia Định phong cảnh vịnh, Gia Định thất thủ, Kim Gia Định phong cảnh vịnh, Tiểu giáo trình địa lý Nam Kỳ, Ký ức lịch sử về Sài Gòn và vùng phụ cận. Trên cơ sở chuẩn bị nhiều năm, học giả Nguyễn Đình Đầu xuất bản một công trình như một hồ sơ Trương Vĩnh Ký mang tên Petrus Ký – Nỗi oan thế kỷ.

Là một bộ hồ sơ tái hiện gần như đầy đủ về cuộc đời, con người, sự nghiệp, những khen chê, ca tụng phê phán về một nhà bác học hàng đầu Việt Nam được thế giới vinh danh từ rất sớm. Lần theo từng trang hồ sơ, người đọc sẽ có cơ hội tiếp cận với rất nhiều tư liệu mới về thân thế và cuộc đời của Trương Vĩnh Ký. Continue reading Petrus Ký Nỗi oan thế kỷ – Tùng Phong

Nước Mỹ nhìn từ bên trong – Donald Trump

DSC05137Trích từ Nước Mỹ nhìn từ bên trong của tổng thống Donald Trump, chương nói về giáo dục. Bản dịch của Đỗ Trí Vương.

GIÁO DỤC: SỰ THẤT BẠI VÀ XUỐNG CẤP

Cha tôi không tốt nghiệp đại học. Ông mải làm việc và xây dựng doanh nghiệp của mình, song ông vẫn hiểu và trân trọng giá trị của việc học. Ông dành lòng tôn trọng lớn cho những ai có bằng đại học, cho dù ông đã xây dựng một doanh nghiệp bất động sản lớn và gặt hái gấp nhiều lần phần lớn bọn họ. Với sự hỗ trợ tài chính của cha tôi, chú ruột John của tôi đã lấy bằng thạc sĩ ngành vật lý từ ĐH Columbia và bằng Tiến sĩ từ Học viện công nghệ Massachusetts (MIT), một trong những viện đại học lừng lẫy nhất nước Mỹ. John trở thành một giảng viên nổi bật tại MIT và đã phát minh ra một trong những máy chiếu tia X đầu tiên, được dùng để cứu sống bệnh nhân ung thư. Trong suốt Thế chiến II, ông đóng một vai trò quan trọng trong việc phát triển công nghệ ra đa. Tổng thống Truman đã trao tặng ông Giấy khen của Tổng thống, và ông là một trong những người nhận Huy chương khoa học quốc gia.

Từ cha và chú, tôi học được giá trị của lao động và giá trị của một nền giáo dục tốt. Từ kinh nghiệm của chính mình, tôi biết kết quả của việc kết hợp chúng lại với nhau. Tôi theo học Trường tài chính Wharton tại ĐH Pennsylvania, mà theo ý kiến tôi, là trường dạy kinh doanh tốt nhất nước Mỹ và có thể xem như ngôi trường có đầu vào khó nhất.

Tôi biết một điều mà ngay cả những chính trị gia chuyên nghiệp cũng tán thành – giáo dục là tốt. Đây là tuyên bố một chính trị gia dễ dàng nhận được ủng hộ nhất. Song câu hỏi là, làm sao chúng ta đảm bảo nền giáo dục tốt nhất luôn sẵn có cho hầu hết trẻ em Mỹ?

Vì thực tế hiện nay không phải như vậy. Continue reading Nước Mỹ nhìn từ bên trong – Donald Trump