Làm quen Thống kê học qua biếm họa – Vũ Hà Văn

lam-quen-thong-ke-hoc-qua-biem-hoa-01Lời giới thiệu và trích đăng cuốn “Làm quen thống kê học qua biếm họa” của hai tác giả Grady Klein & Tiến sĩ Alan Dabney, bản dịch của Nguyễn Hữu Thọ.

Viết sách toán cho nhà toán học đọc thì dễ, nhưng viết sách toán cho tất cả mọi người là một việc rất khó làm.

Lý do thứ nhất là bản thân toán học khô khan. Một câu chuyện có nội dung toán học mà ngộ nghĩnh đến mức khiến bạn phải cười tủm tỉm ư? Ít khi gặp lắm.

Lý do thứ hai là một phần rất lớn của toán học không liên quan trực tiếp đến cuộc sống ngày thường của chúng ta. Thường là chúng chẳng có một ứng dụng cụ thể nào mà bạn cần hay muốn quan tâm đến.

Quyển sách mà bạn đang cầm trên tay là một ngoại lệ hiếm hoi. Nó sẽ làm bạn cười, làm bạn ngạc nhiên, và quan trọng nhất, làm thay đổi cách bạn nhìn nhận cuộc sống và giúp bạn có những quyết định đúng đắn hơn. Bạn có thể hiểu rõ hơn nguyên tắc ước lượng trong các cuộc bầu cử hay một số nguyên lý đầu tư, hoặc lý giải tác hại của cờ bạc bằng cơ sở toán học. Continue reading Làm quen Thống kê học qua biếm họa – Vũ Hà Văn

Advertisements

Phong cách sử Tạ Chí Đại Trường – Tùng Phong

chuyen phiem su hoc.u335.d20160712.t112657Nhân dịp mới đây Công ty Sách Nhã Nam cho xuất bản và phát hành cuốn sách Chuyện phiếm sử học – tập hợp ghi chép đa dạng những năm cuối đời của Tạ Chí Đại Trường. Bài viết này như một lời tri ân đối với Tạ Chí Đại Trường, với những gì ông đã đóng góp cho giới sử học trong và ngoài nước.

Tạ Chí Đại Trường sinh ngày 21-6-1938 tại Nha Trang, quê gốc ở Bình Định. Ông bắt đầu công việc nghiên cứu sử liệu Việt Nam từ trước 1975. Các công trình của ông được giới sử học trong và ngoài nước đánh giá cao, không phải chỉ bởi sự công phu, cẩn thận, tỉ mỉ khi xử lý tư liệu mà quan trọng hơn là cách nhìn nhận, đánh giá của ông về lịch sử Việt Nam có rất nhiều điều mới mẻ, nhiều kiến giải quan trọng, tạo nên một “phong cách sử học” riêng. Có thể kể đến một vài tác phẩm tiêu biểu của ông được xuất bản ở Việt Nam gần đây như Những bài dã sử Việt (2009), Người lính thuộc địa Nam Kỳ 1861 – 1945 (2011), Lịch sử nội chiến ở Việt Nam từ 1771 đến 1802 (2012), và Thần, người và đất Việt (2014).

Đọc các bài viết, tác phẩm của Tạ Chí Đại Trường, người đọc thấy ở đó một giọng văn nghiêm túc, câu chữ khúc chiết mà cô đọng, ngôn từ chuẩn xác mà phong phú. Cùng cách viết khi thì châm biếm sâu cay, lúc lại hóm hỉnh dí dóm. Dựa trên nguồn sử liệu quốc sử chính thống cùng các tư liệu liên ngành, qua góc nhìn mới mẻ, không đi theo lối mòn của các sử gia thời xưa hoặc chịu ảnh hưởng của chính trị, các tác phẩm của ông gần gũi, đi vào những vấn đề vô cùng “gai góc” hoặc rất đỗi “bình dị”. Từ chuyện nội chiến ở Việt Nam giai đoạn 1771-1802 đến hình ảnh người lính Nam kỳ 1861-1945, đến chuyện sex qua các triều đại và quyền lực của đồng tiền, thần tiền.

Trở lại với tác phẩm gần đây nhất của ông là Chuyện phiếm sử học, ở đó có những bài viết đã từng xuất bản, những bài viết mà ông vô cùng tâm đắc, trong đó có “Sex và triều đại”. Sex là chuyện bình thường, là thứ thuộc về bản chất của con người. Continue reading Phong cách sử Tạ Chí Đại Trường – Tùng Phong

Petrus Ký Nỗi oan thế kỷ – Tùng Phong

XE4R2313Từng được đánh giá là “thần đồng”, nhà “bác ngữ học” thông thạo 26 thứ tiếng, tấm gương về khả năng tự học, còn được Le Biographe vinh danh là một trong 18 văn hào thế giới trong năm, thế nhưng trải hơn trăm năm, chịu sự chi phối của bối cảnh lịch sử, cuộc đời của Trương Vĩnh Ký cũng lắm thăng trầm, có lúc ông được vinh danh, có khi lại bị phê phán.

Petrus Ký tức Trương Vĩnh Ký sinh ngày 6/12/1837 tại họ đạo Cái Mơn, thuộc xã Vĩnh Thanh, tổng Minh Lý, huyện Tân Minh, tỉnh Vĩnh Long, nay là huyện Chợ Lách, tỉnh Bến Tre. Năm 21 tuổi đoạt giải thưởng của Thống đốc Anh (Thuộc địa Mã Lai) cho luận văn viết bằng tiếng Latin khi đang theo học tại Đại chủng viện Penang. Năm 26 tuổi làm phiên dịch cho sứ đoàn Phan Thanh Giản qua Paris thương thuyết với triều đình Napoléon III. Trong chuyến đi này Trương Vĩnh Ký nhận viết bài báo khoa học cho tạp chí Hội Địa lý Paris, trở thành hội viên thông tấn của Hội Nhân chủng học Pháp. Năm 32 tuổi làm chủ bút người Việt đầu tiên của tờ Gia Định báo (tờ công báo bằng chữ quốc ngữ đầu tiên ở Việt Nam). Năm 39 tuổi được làm hội viên Hội Á châu (Société Asiatique). Cũng năm này Trương Vĩnh Ký là người Việt Nam duy nhất được cử vào làm thành viên Hội đồng thị xã Sài Gòn (Conseil de la commune de Saigon). Trương Vĩnh Ký đã dịch, soạn, viết ra hàng trăm tác phẩm thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau trong suốt cuộc đời.

Chính bởi một Trương Vĩnh Ký, một người con Nam Bộ chính gốc, nhiều tài năng nhưng cũng lắm bấp bênh trong cuộc đời, mà học giả Nguyễn Đình Đầu – một nhà nghiên cứu nổi tiếng trong lĩnh vực địa lý học lịch sử Việt Nam hiện nay – đã dày công nghiên cứu về Petrus Ký, thu thập được nhiều tư liệu về Trương Vĩnh Ký trong Thư viện Hội Nghiên cứu Đông Dương (Société des Études indochinoises), Trung tâm lưu trữ Hội Thừa sai Paris (Société des Missions étrangères de Paris), đồng thời cũng đã dịch, chú thích, xuất bản một số tác phẩm của Trương Vĩnh Ký như Cổ Gia Định phong cảnh vịnh, Gia Định thất thủ, Kim Gia Định phong cảnh vịnh, Tiểu giáo trình địa lý Nam Kỳ, Ký ức lịch sử về Sài Gòn và vùng phụ cận. Trên cơ sở chuẩn bị nhiều năm, học giả Nguyễn Đình Đầu xuất bản một công trình như một hồ sơ Trương Vĩnh Ký mang tên Petrus Ký – Nỗi oan thế kỷ.

Là một bộ hồ sơ tái hiện gần như đầy đủ về cuộc đời, con người, sự nghiệp, những khen chê, ca tụng phê phán về một nhà bác học hàng đầu Việt Nam được thế giới vinh danh từ rất sớm. Lần theo từng trang hồ sơ, người đọc sẽ có cơ hội tiếp cận với rất nhiều tư liệu mới về thân thế và cuộc đời của Trương Vĩnh Ký. Continue reading Petrus Ký Nỗi oan thế kỷ – Tùng Phong

Nước Mỹ nhìn từ bên trong – Donald Trump

DSC05137Trích từ Nước Mỹ nhìn từ bên trong của tổng thống Donald Trump, chương nói về giáo dục. Bản dịch của Đỗ Trí Vương.

GIÁO DỤC: SỰ THẤT BẠI VÀ XUỐNG CẤP

Cha tôi không tốt nghiệp đại học. Ông mải làm việc và xây dựng doanh nghiệp của mình, song ông vẫn hiểu và trân trọng giá trị của việc học. Ông dành lòng tôn trọng lớn cho những ai có bằng đại học, cho dù ông đã xây dựng một doanh nghiệp bất động sản lớn và gặt hái gấp nhiều lần phần lớn bọn họ. Với sự hỗ trợ tài chính của cha tôi, chú ruột John của tôi đã lấy bằng thạc sĩ ngành vật lý từ ĐH Columbia và bằng Tiến sĩ từ Học viện công nghệ Massachusetts (MIT), một trong những viện đại học lừng lẫy nhất nước Mỹ. John trở thành một giảng viên nổi bật tại MIT và đã phát minh ra một trong những máy chiếu tia X đầu tiên, được dùng để cứu sống bệnh nhân ung thư. Trong suốt Thế chiến II, ông đóng một vai trò quan trọng trong việc phát triển công nghệ ra đa. Tổng thống Truman đã trao tặng ông Giấy khen của Tổng thống, và ông là một trong những người nhận Huy chương khoa học quốc gia.

Từ cha và chú, tôi học được giá trị của lao động và giá trị của một nền giáo dục tốt. Từ kinh nghiệm của chính mình, tôi biết kết quả của việc kết hợp chúng lại với nhau. Tôi theo học Trường tài chính Wharton tại ĐH Pennsylvania, mà theo ý kiến tôi, là trường dạy kinh doanh tốt nhất nước Mỹ và có thể xem như ngôi trường có đầu vào khó nhất.

Tôi biết một điều mà ngay cả những chính trị gia chuyên nghiệp cũng tán thành – giáo dục là tốt. Đây là tuyên bố một chính trị gia dễ dàng nhận được ủng hộ nhất. Song câu hỏi là, làm sao chúng ta đảm bảo nền giáo dục tốt nhất luôn sẵn có cho hầu hết trẻ em Mỹ?

Vì thực tế hiện nay không phải như vậy. Continue reading Nước Mỹ nhìn từ bên trong – Donald Trump

Kinh tế học hài hước – Steven D. Levitt và Stephen J. Dubner

FullSizeRender 1Kinh Tế Học Hài Hước (Freakonomics: A Rogue Economist Explores the Hidden Side of Everything) của hai tác giả Steven D. Levitt và Stephen J. Dubner. Bản tiếng Việt do Nguyễn Thị Huyền Trang dịch và Alphabooks xuất bản.

Lúc còn thơ ấu chúng ta thường đặt ra vô số câu hỏi về thế giới xung quanh mình. Tại sao có sấm chớp, tại sao có trăng sao, tại sao trái đất quay, tại sao có chiến tranh, tại sao có người giàu người nghèo, tại sao và tại sao.

Những câu hỏi ấy sẽ mất dần đi khi chúng ta trưởng thành, có kiến thức và kinh nghiệm sống. Lúc này các câu hỏi của chúng ta bớt tò mò hơn và thực dụng hơn. Chúng ta bắt đầu tìm hiểu về công việc, tiền lương, lãi suất, nhà đất, chứng khoán và ngoài ra là các câu chuyện trà dư tửu hậu khác.

Nhưng có những người vẫn theo đuổi các câu hỏi tại sao và như thế nào về thế giới xung quanh mình. Họ trở thành những nhà nghiên cứu, những khoa học gia, những chuyên viên công nghệ và cũng có thể là những nghệ sỹ sáng tạo. Continue reading Kinh tế học hài hước – Steven D. Levitt và Stephen J. Dubner

Các thế giới song song – Michio Kaku

Parallel Worlds: A Journey Through Creation, Higher Dimensions, and the Future of the Cosmos của Michio Kaku. Bản tiếng Việt: Các thế giới song song của Vương Ngân Hà.

Interstellar của đạo diễn Christopher Nolan là một bộ phim rất thành công năm 2014. Phim kể về một người cha chia tay đứa con gái bé nhỏ của mình rồi dùng tàu vũ trụ đi xuyên qua lỗ sâu đục (hay còn gọi là lỗ giun) để đi vào tương lai và tìm cách cứu nhân DSC05480loại. Bị mắc kẹt ở tương lai, ông tìm mọi cách để gửi thông điệp về cho con gái của mình. Cuối cùng, ông đã thành công nhờ sử dụng sóng hấp dẫn. Một bộ phim khoa học giả tưởng nói về tình cha con nhưng lại rất lý thú với các ý tưởng vật lý cao siêu và kỳ lạ vốn khá khó hiểu với đại chúng.

Sau khi  xem phim, giáo sư vật lý Đàm Thanh Sơn có viết trên blog của mình, rằng cố vấn khoa học của bộ phim là giáo sư vật lý Kip Thorne của Caltech, đồng thời đưa ra bốn bài báo khoa học và khuyến khích mọi người đọc để hiểu thêm các ý tưởng vật lý vũ trụ trong Interstellar.

Với hầu hết bạn đọc bình thường, việc đọc các bài báo khoa học kiểu này sẽ hơi mệt, mất thời gian, và có thể  còn rất chán. Thay vào đó, các bạn có thể tìm đọc một cuốn sách hấp dẫn hơn đã được dịch sang tiếng Việt: Các thế giới song song (Parallel Worlds) của nhà vật lý Michio Kaku.

Trong Các thế giới song song, các tên tuổi vật lý mà giáo sư Sơn nhắc đến trong bài viết của mình như Thorne, Misner, Wheeler sẽ xuất hiện cùng với hầu hết các nhà vật lý vĩ đại khác từ Newton đến Einstein. Cùng với các tên tuổi ấy là các ý tưởng khoa học của họ, được diễn giải một cách ngắn gọn, mạch lạc và tương đối dễ hiểu. Continue reading Các thế giới song song – Michio Kaku

Nỗi lo âu về địa vị – Alain de Botton

Tiểu luận dưới đây trích từ Status Anxiety (Nỗi lo âu về địa vị) của Alain de Botton. Bản tiếng Anh (2004), bản tiếng Việt của Trần Quốc Tân.

 

Chuyện thứ hai: Địa vị cũng có hàm ý đạo đức

 

Tâm điểm trong tư tưởng Kitô giáo truyền thống tuyên bố rằng địa vị không mang ý nghĩa đạo đức. Jesus là con người hiển hách nhất, nhưng ngài từng là thợ mộc. Pilate, vốn là một chức sắc có vai vế của đế chế,  là một kẻ có tội[1]: chỉ riêng sự không phù hợp này đã chứng tỏ địa vị một người trong thang bậc xã hội không phản ánh những phẩm chất thực sự của anh ta hay cô ta. Người ta có thể thấy một cá nhân thông minh, tử tế, tháo vát, nhanh nhẹn và sáng tạo phải lau sàn nhà, và một kẻ lẹm cằm[2], băng hoại, fin de race[3], sa đích[4] và xuẩn ngốc lại đang cai trị một quốc gia.

Việc xác quyết về sự tách rời giữa thứ bậc và giá trị thực chất thật khó mà bác bỏ được khi mà ở các xã hội phương Tây, từ nhiều thế kỷ qua vị trí đã được phân bổ dựa theo huyết thống hay các mối quan hệ gia đình hơn là tài năng, một thông lệ đã gây ra hệ quả là nhiều thế hệ vua không có năng lực cai trị, những lãnh chúa không thể quản lý địa sản của chính mình, những thống lĩnh không thể hiểu những điều phức tạp của trận đánh, những nông dân còn thông thái hơn chủ nhân và những tỳ nữ hiểu biết nhiều hơn nữ chủ.

Khuôn mẫu trên đứng vững cho đến giữa thế kỷ 18, khi những tiếng nói đầu tiên bắt đầu chất vấn nguyên tắc cha truyền con nối. Những người cha có thực sự khôn ngoan khi luôn để con trai họ thừa hưởng việc kinh doanh mà không xem xét đến trí thông minh của chúng? Những đứa trẻ của hoàng gia có nhất thiết phù hợp nhất để vận hành đất nước? Để thấy rõ sự điên rồ của nguyên tắc này, ta đặt sự so sánh vào một lĩnh vực của đời sống, nơi từ lâu một hệ thống trọng nhân tài đã được củng cố và chấp nhận bởi ngay cả những người cổ suý mạnh mẽ nhất đặc quyền cha truyền con nối: văn học. Khi chọn một cuốn sách, điều quan trọng là văn chương có hay không, chứ không phải bố mẹ tác giả nổi tiếng hay giàu có. Một người cha có tài không đảm bảo cho một thành công về văn chương, cũng như người cha bất tài đối với một thất bại. Vậy tại sao không áp dụng phương pháp đánh giá khách quan ấy vào việc bổ nhiệm trong đời sống chính trị hay kinh tế?

Continue reading Nỗi lo âu về địa vị – Alain de Botton